Sudan’da orduya karşı silahlı gayret yürüten, bilhassa Darfur başta olmak üzere ülkenin farklı bölgelerinde sivillere yönelik katliamlarla suçlanan Süratli Takviye Kuvvetleri (HDK) ve lideri Muhammed Hamdan Dagalu (Hımidti), son yıllarda çatışmalardaki rolleri nedeniyle milletlerarası tartışmaların merkezinde bulunuyor.
SUDAN’DA NELER OLUYOR?
Sudan, 15 Nisan 2023’ten beri ordu ile dış dayanaklı HDK ortasında şiddetli çatışmalara sahne oluyor.
Ülkenin batısındaki Darfur bölgesinin en büyük kenti Faşir, şiddetli çatışmaların akabinde büyük ölçüde HDK’nin denetimine girdi.
On binlerce kişinin çatışmalardan kaçtığı kentte HDK’nin sivilleri zorla yerinden çıkardığı ve çok sayıda silahsız kişiyi öldürüp azap ettiği anlar HDK mensuplarının paylaştığı görüntülere yansımıştı.
SUDAN TABİPLER SENDİKASI: FAŞİR’DE 177 BİN SİVİL HALA MAHSUR, MEYYİT SAYISI BİNLERCE
Sudan Doktorlar Sendikası, ülkenin batısındaki Kuzey Darfur eyaletinin merkezi Faşir kentinde 177 bin kişinin hala mahsur olduğunu, kentteki meyyit sayısının binleri bulduğunu bildirdi.
Sendikadan yapılan açıklamada, Süratli Takviye Kuvvetleri’nin (HDK) kenti ele geçirmesinin akabinde Faşir’de yaşanan “vahşi katliam ve insani çöküş” en sert tabirlerle kınandı.
Faşir’de yaşananların “soykırım, sistematik etnik paklık ve tam teşekküllü savaş suçu” niteliğinde aksiyonlar olduğu vurgulanan açıklamada, “HDK, 28 Ekim’de, etnik temelli bir katliam gerçekleştirerek silahsız sivilleri gaye almıştır. Saha takımlarımızın raporlarına nazaran, irtibat kesintileri ve güvenlik yokluğu nedeniyle ölenlerin tam sayısı bilinmemekte lakin binlerle söz edilmektedir.” değerlendirmesinde bulunuldu.
Açıklamada, “HDK’nin Faşir’e girmesinin birinci saatlerinde 2 bin sivil öldürüldü. Temiz beşerler canlı diri yakıldı. Kentte 177 bin kişi hala mahsur durumda ve büyük çoğunluğunun toplu halde öldürüldüğü, araçlarıyla kaçmaya çalışanların ise araçlarının içinde yakıldığı bedellendirilmektedir.” sözleri kullanıldı.
Açıklamada, HDK güçlerinin kentteki hastaneleri, tıbbi tesisleri ve eczaneleri yağmaladığına dikkat çekildi.
“Faşir’deki Suudi Hastanesi’nde 450’den fazla hasta ve yaralı infaz edildi, sahra sıhhat merkezlerinde ise yaklaşık 1200 yaşlı, yaralı ve hasta öldürüldü.” sözleri kullanılan açıklamada, kentte geniş çaplı insan hakları ihlallerinin belgelenmeye devam edildiği aktarıldı.
Açıklamada, kelam konusu insan hakları ihlalleri ortasında, “saha infazları, konut baskınları, cinsel şiddet ve mağdurların kendi mezarlarını kazmaya zorlanarak canlı diri gömülmesi” üzere olayların yer aldığı kaydedildi.
YALE ÜNİVERSİTESİ: UYDU MANZARALARI, SUDAN’IN FAŞİR KENTİNDE “TOPLU İNFAZ” YAPILDIĞINI GÖSTERDİ
ABD’deki Yale Üniversitesi tarafından yayımlanan ve tahlil edilen uydu imajlarından, Sudan’da orduyla çatışan Süratli Takviye Kuvvetlerinin (HDK), ülkenin batısındaki Kuzey Darfur eyaletinin merkezi Faşir kentinin denetimini büyük ölçüde ele geçirdikten sonra “toplu infazlar” yaptığının anlaşıldığı belirtildi.
Yale Üniversitesinin Halk Sıhhati Fakültesine bağlı İnsani Araştırmalar Laboratuvarı, son günlerde şiddetin tırmandığı Faşir kentine yönelik uydu imgelerinin tahlil edildiği raporunu yayımladı.
Buna nazaran, 27 Ekim’de kaydedilen uydu imajlarında, HDK’ye ilişkin çok sayıda aracın kentte sivillerin sığındığı bölgelerde devriye gezdiği ve sokakları kapattığı yer aldı.
HDK araçlarının yakınlarında farklı noktalarda kırmızı karaltıların görüldüğü imajlara yönelik incelemeler, bu kırmızılıklar üzerinde kümelenmiş gerçek insan boyutlarında cisimlerin olduğunu ortaya koydu.
Sokaklara yer yer yayıldığı görülen bu karaltı ve cisim yığınlarının, cansız insan vücutlarından oluştuğu, bunlara, bölgeye yönelik daha eski tarihli uydu imajlarında rastlanmadığı tespit edildi.
Görüntülerin, “HDK’nin Faşir’de toplu infaz yaptığına dair kanıt” niteliği taşıdığı belirtiliyor.
DAGALU VE SUDAN’DA SÜREGELEN KATLİAM
1974 doğumlu Dagalu, Sudan’ın batısındaki Darfur bölgesinde yaşayan Arap kökenli Rizeygat kabilesine mensup.
İlkokul eğitimini yarıda bırakıp rastgele bir askeri okulda eğitim görmeyen Dagalu, Sudan ve Çad’ın birtakım bölgelerinde faaliyet gösteren Cancavid milislerine katıldı.
Yirmili yaşlarında kabilesinin denetimindeki bölgelerde ticari konvoyları haydutlardan müdafaanın yanı sıra yüklü olarak Libya, Mali ve Çad ortasında deve ticaretiyle uğraştı.
Dönemin Cumhurbaşkanı Ömer el-Beşir, 2003’te Darfur’da patlak veren iç savaşta bölge yerlisi olduğu için Dagalu’nun mensup bulunduğu Cancavid milislerinden dayanak aldı.
Bazı rivayetlere nazaran Cancavid sözünün manası, “at üstündeki cin” olarak biliniyor.
Beşir’in Dagalu’nun kuzeni Cancavid lideri Musa Hilal ile ortasının bozulması, onu milis gücün liderliğine taşıdı. Dagalu, Beşir’in dikkatini çekerek alaylı olmasına karşın orgeneralliğe kadar terfi ettirildi.
CANCAVİD, SİVİLLERE YÖNELİK CİNAYET, TECAVÜZ VE AZAPLA SUÇLANIYOR
Darfur’daki çatışmada sivillere yönelik cinayet, tecavüz ve azap de dahil olmak üzere savaş cürümleri işlemekle suçlanan Cancavid milisleri, 2013’te yaklaşık 5 bin üye ile Dagalu liderliğinde İstihbarat Teşkilatına bağlı olarak resmi hüviyet kazandı.
Dagalu, Darfur ve Kurdufan bölgelerinde denetim ettiği altın madenleri sayesinde ülkenin en zenginlerinden biri oldu.
Yemen ve Libya’daki olaylarda değerli rol oynayan Dagalu, Rusya ve Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) ile yakın ilgiler kurdu.
SİYASİ AKTÖR
Yurt dışında çok sayıda devlet başkanı ve liderle bir ortaya gelen Dagalu, 2019’da daha siyasi bir rol üstlenmesinin akabinde takviye ve yardım projeleri ve mahallî kabile başkanlarını saflarına çekerek halka yakın portre çizmeye çalıştı.
Rusya lideri Vladimir Putin, 24 Şubat 2022’de Ukrayna’ya operasyon buyruğunu verdiği gün Dagalu’yu Moskova’da kabul etti.
Ayrıca Dagalu, Avrupa Birliği’nden (AB), Afrika ülkelerinden sistemsiz göç yollarını denetim ettiği ve bunu önlediği için de takviye alıyordu.
PARALEL ORDU
Dagalu’nun HDK’si, başlarda periyodun Cumhurbaşkanı Beşir ve ordunun takviyesi, sonrasında da mali ve siyasi gücünün artmasıyla nizamlı orduya paralel ordu haline geldi.
Orduyla çatışmaların başladığı Nisan 2023’te Dagalu’nun buyruğundaki HDK’nin asker sayısının 100 bin civarında olduğu kestirim ediliyor.
Dagalu, eski Sudan Cumhurbaşkanı Ömer el-Beşir’in 2018’de başlayan rejim aykırısı ve demokrasi yanlısı şovlarda takviyesini istemesi üzerine güçlerini başşehir Hartum’a sevk etti.
BEŞİR İLE YOLLARIN AYRILMASI
Günün sonunda halktan yana hal alan Dagalu, kendisini bu noktaya getiren Beşir’in devrilmesinde kıymetli rol oynadı.
Dagalu, Nisan 2019’da ülkeyi yönetmek için kurulan Süreksiz Askeri Kurul ve Ağustos 2019’da asker-sivil iştirakinde devlet başkanlığı yetkilerini ele alan Egemenlik Kurulunda ikinci adam konumunu korudu.
HDK güçleri, 2019’da ordunun başkentteki genel karargahı önünde demokrasi yanlısı protestocuların dağıtıldığı olaylarda 100’den fazla kişiyi öldürmekle suçlanıyor.
Kendisine paralel gücün varlığını kabul etmeyen Sudan ordusu, 2022’de HDK’yi orduya entegre etmeye karar verdi.
Egemenlik Konseyi Başkanı Orgeneral Abdulfettah el-Burhan, ordunun, 5 Aralık 2022’de sivil güçler ve silahlı hareketlerle imzalanan çerçeve muahedeyi “milis güç olan HDK’nin orduya entegre edilmesi” kaidesiyle desteklediğini belirtti.
ENTEGRASYON KONUSUNDAKİ ANLAŞMAZLIK
Burhan komutasındaki ordu, HDK’nin entegrasyonunun 2 yılda yapılmasını öngörüyorken Dagalu ve HDK ise entegrasyonun 10 yılda yapılmasını istedi.
İki tarafın uzlaşmaya varamaması üzerine 13 Nisan 2023’te Hartum’dan yaklaşık 350 kilometre uzaklıktaki Merevi kentindeki havalimanı ve askeri üssün yakınına çok büyük bir birlik sevk eden HDK, orduya ilişkin savaş uçaklarının rolünü etkisiz hale getirmek istedi.
Ülkenin büyük ölçüde tahrip olmasına yol açan ve 15 Nisan 2023’ten bu yana süren çatışmalarda HDK, işgal ettiği başşehir Hartum, ülkenin orta bölümlerindeki Cezire ve Sinnar eyaletlerinden ağır ve yaklaşık 2 yıl süren çatışmaların akabinde çıkarıldı.
Ülkenin batısındaki Darfur bölgesinde tesirli olan HDK, 2023’ün sonbaharında bölgenin 5 eyaletinden 4’ünü aldı.
ETNİK PAKLIK VE KATLİAM
HDK’nin, Ekim 2023’te Batı Darfur eyaletinin Cuneyne kentinde Masalit kabilesine yönelik “katliam” yaptığı ve eyaletin valisi dahil binlerce kişiyi öldürdüğü haberleri gündemden uzun vakittir düşmüyor.
Mayıs 2024’ten beri Darfur bölgesinin tamamının merkezi ve Kuzey Darfur eyaletinin başşehri Faşir kentini kuşatan HDK, kenti almak için 267’den fazla hücum düzenledi.
HDK’nin, 26 Ekim’de girmeyi başardığı Faşir’de çok sayıda silahsız kişiyi öldürüp azap ettiği anlar, HDK mensuplarının paylaştığı görüntülere yansıdı.
Ölü sayısının binlerle söz edildiği Faşir’den 3 günde 30 binden fazla kişi yerinden oldu.
UCM’DEN BEŞİR’E SUÇLAMA, DAGALU’YA GÖRMEZLİK
Başta Ömer el-Beşir ve hükümetteki kimi isimler hakkında Darfur’da insanlık hatası işledikleri gerekçesiyle 2009’da Memleketler arası Ceza Mahkemesinde (UCM) Cancavid milislerinin işlediği öne sürülen hatalardan ötürü soykırım suçlamalarıyla dava açıldı.
UCM, 6 Ekim 2025’te Darfur bölgesinde savaş hataları ve insanlığa karşı hatalar işledikleri gerekçesiyle yargılanan Cancavid milislerinin üst seviye başkanlarından Ali Muhammed Ali Abd-Al-Rahman’ı hatalı bulduğunu bildirdi.
Bu karar, Darfur’da 2003’te başlayan çatışmalarda işlenen kabahatlerle ilgili birinci mahkumiyet manasına geliyor. Ayrıyeten, Birleşmiş Milletler Güvenlik Kurulunun UCM’ye soruşturulmak üzere sevk ettiği evrakta verilen birinci mahkumiyet olma özelliğini taşıyor. Cezanın ne olacağı ise daha sonra açıklanacak.
Devrik Cumhurbaşkanı Ömer el-Beşir ve periyodun başka üst düzey Sudanlı yetkilileri, mahkeme tarafından “soykırım” ve “insanlığa karşı suçlarla” itham ediliyor lakin insan hakları örgütlerinin, son yıllarda komuta ettiği güçlerin ihlalleriyle ilişkilendirdiği Muhammed Hamdan Dagalu (Hımidti) hakkında şu ana kadar rastgele bir suçlama yöneltilmedi.
